TRE và TÔI

“Vì sao giữa rất nhiều lựa chọn trong cuộc đời, mình lại chọn tre?”

Đó là một câu hỏi mà đôi khi tôi vẫn tự hỏi chính mình, nhưng không dễ để tìm ra câu trả lời ngay lập tức. Bởi nếu quay trở lại gần mười năm trước, chính tôi cũng không nghĩ rằng tre sẽ trở thành một phần quan trọng trong cuộc đời mình.

Tôi sinh ra và lớn lên ở Việt Nam – một đất nước mà tre hiện diện gần như ở khắp mọi nơi. Tre có trong thơ ca, trong truyện cổ tích, trong những câu chuyện lịch sử và trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt. Tôi vẫn nhớ những câu thơ trong bài Tre Việt Nam của nhà thơ Nguyễn Duy mà hầu như học sinh Việt Nam nào cũng từng đọc:

“Tre xanh xanh tự bao giờ
Chuyện ngày xưa đã có bờ tre xanh…”

Tre quen thuộc đến mức người ta gần như không còn để ý đến nó nữa. Và tôi cũng vậy.

Trong suốt những năm tuổi trẻ, điều khiến tôi quan tâm nhiều hơn là thế giới bên ngoài. Tôi có cơ hội học tập và sinh sống ở nhiều quốc gia khác nhau. Mỗi nơi tôi đi qua đều mở ra cho tôi những cách nhìn mới về con người, văn hóa và sự phát triển. Tôi thích cảm giác được khám phá những điều chưa biết, được gặp gỡ những con người đến từ các nền văn hóa khác nhau và được nhìn thế giới từ nhiều góc độ.

Tôi từng đi thăm rừng tre nổi tiếng Arashiyama ở Kyoto, Nhật Bản. Tôi từng sống ở Trung Quốc, nơi tre hiện diện sâu sắc trong nghệ thuật, văn học và đời sống. Nhưng khi ấy, tre đối với tôi vẫn chỉ là một phần của phong cảnh. Tôi nhìn thấy vẻ đẹp của tre. Nhưng tôi chưa thực sự hiểu tre. Và tôi chưa từng nghĩ rằng một ngày nào đó, tre sẽ thay đổi cuộc đời mình.

Mọi chuyện chỉ thực sự bắt đầu khi tôi trở về Việt Nam vào năm 2017.

Đó là một giai đoạn rất đặc biệt. Sau nhiều năm học tập ở nước ngoài, tôi trở về với rất nhiều trải nghiệm, rất nhiều ý tưởng và một mong muốn được đóng góp cho quê hương. Nhưng cùng lúc đó, tôi cũng cảm thấy lạc lõng.

Ở nước ngoài, mỗi chuyến đi đều là một hành trình khám phá. Tôi được học những điều mới mẻ, được tiếp xúc với những con người từ nhiều nền văn hóa khác nhau và được mở rộng thế giới quan của mình.

Nhưng khi trở về nước, tôi phải đối diện với những câu hỏi rất thực tế.

Mình sẽ làm gì?

Mình thuộc về đâu?

Điều gì thực sự có ý nghĩa đối với cuộc đời mình?

Tôi vẫn nhớ có lần hào hứng kể với mẹ về những chuyến đi và những trải nghiệm quốc tế mà mình đã có. Mẹ chỉ cười và nói: “Đó chẳng phải chỉ là đi chơi thôi sao?”

Tôi hiểu mẹ không có ý làm tôi buồn. Nhưng câu nói ấy khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Bởi với tôi, những chuyến đi đó chưa bao giờ chỉ là đi chơi. Đó là cách tôi học về thế giới. Và cũng là cách tôi học về chính mình và trưởng thành. 

Có lẽ nhiều người từng học tập ở nước ngoài sẽ hiểu cảm giác ấy. Khi trở về quê hương, ta nhận ra rằng mình đã thay đổi rất nhiều. Nhưng đồng thời, ta cũng chưa thực sự biết phải đặt những trải nghiệm ấy vào đâu trong cuộc sống thực tế.

Chính trong giai đoạn đi tìm câu trả lời ấy, tôi có cơ hội tham gia vào dự án Công viên Sinh thái Tre luồng Thanh Tam tại Thanh Hóa. Ban đầu, đó chỉ là một công việc. Nhưng nhìn lại, đó có lẽ là một trong những bước ngoặt quan trọng nhất trong cuộc đời tôi.

Điều thu hút tôi ở dự án đó không phải là mức lương hay vị trí công việc, mà chính là ý tưởng và tầm nhìn. Ý tưởng rằng một loại cây quen thuộc như tre có thể góp phần tạo sinh kế cho người dân và phát triển du lịch. Và tầm nhìn rằng chính loại cây ấy có thể góp phần bảo vệ môi trường, và tạo ra những giá trị bền vững cho cộng đồng.

Quan trọng hơn, tôi có cơ hội được làm việc với những con người mà tôi vô cùng kính trọng. Chính tâm huyết của họ dành cho cây tre, cùng với niềm tin của họ vào vai trò của tre trong một tương lai bền vững và hài hòa giữa con người với thiên nhiên, đã truyền cảm hứng rất lớn cho tôi.

Thông qua dự án ấy, tôi không chỉ học về tre. Tôi học về phát triển. Tôi học về cộng đồng. Tôi học về lãnh đạo. Tôi học về cách biến một ý tưởng thành hiện thực. Và hơn hết, tôi học cách kết nối các nguồn lực khác nhau vì một mục tiêu chung. Cũng từ đó, tre bắt đầu bước vào cuộc đời tôi theo một cách sâu sắc hơn.

Ban đầu, tôi nhìn tre như một giải pháp cho phát triển bền vững. Tre phát triển nhanh. Tre thân thiện với môi trường. Tre có thể tạo sinh kế cho người dân. Tre có thể được sử dụng trong kiến trúc, thủ công mỹ nghệ, giáo dục, âm nhạc, du lịch và nhiều lĩnh vực khác.

Nhưng càng đi sâu, tôi càng nhận ra rằng tre không chỉ là một loại cây. Tre là văn hóa. Tre là ký ức. Tre là nghệ thuật. Và trên hết, tre là sự kết nối.

Từ năm 2018, tôi bắt đầu tham gia các hoạt động của cộng đồng tre quốc tế thông qua World Bamboo Organization. Nhờ tre, tôi có cơ hội gặp gỡ những người bạn đến từ khắp nơi trên thế giới. Có người là nhà nghiên cứu. Có người là kiến trúc sư. Có người là nghệ sĩ. Có người là doanh nhân. Có người làm công tác cộng đồng.

Họ khác nhau về quốc tịch, ngôn ngữ, văn hóa và hoàn cảnh sống. Nhưng tất cả đều có thể ngồi lại với nhau vì một tình yêu chung dành cho tre, vì cùng chia sẻ những giá trị chung và niềm tin vào sức mạnh của tre như một vật liệu bền vững có khả năng góp phần chuyển hóa cộng đồng và thế giới. 

Điều đó khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Trong một thế giới ngày càng phân cực và chia rẽ, điều gì khiến con người có thể tin tưởng nhau, hợp tác với nhau và cùng xây dựng những điều có ý nghĩa?

Tôi bắt đầu nhận ra rằng giá trị lớn nhất của tre không nằm ở bản thân cây tre. Giá trị lớn nhất của tre nằm ở khả năng kết nối con người. Cũng từ những trải nghiệm ấy, tôi dần nhìn tre bằng một ánh mắt sâu sắc hơn.

Tôi thấy tre mọc thành bụi, thành rừng chứ không sống đơn độc. Bên dưới mặt đất, bộ rễ của chúng kết nối với nhau thành một mạng lưới chung. Mỗi cây tre đều có thể đứng riêng. Nhưng không cây nào thực sự tồn tại một mình.

Điều đó khiến tôi nghĩ đến con người. Không ai trưởng thành một mình. Không ai thành công một mình. Chúng ta cần gia đình, bạn bè, thầy cô, đồng nghiệp và những người đồng hành trên hành trình cuộc sống.

Tôi thấy tre mềm dẻo nhưng không yếu đuối. Khi gặp gió lớn, tre không chống lại bằng sự cứng nhắc. Tre biết nghiêng mình. Rồi khi cơn gió đi qua, tre lại đứng thẳng. Tre dạy tôi rằng thích nghi không có nghĩa là từ bỏ nguyên tắc. Đôi khi, sự mềm dẻo chính là một dạng sức mạnh.

Tôi thấy tre rỗng bên trong nhưng vẫn vươn cao. Điều đó nhắc tôi về sự khiêm nhường. Càng học nhiều, tôi càng nhận ra mình còn rất nhiều điều chưa biết. Và nếu bên trong đã quá đầy, ta sẽ không còn chỗ để học hỏi những điều mới.

Tôi cũng học từ tre bài học về sự kiên nhẫn. Có những loài tre dành nhiều năm chỉ để phát triển bộ rễ. Bên trên mặt đất gần như không có gì thay đổi. Nhưng bên dưới, nền tảng đang được hình thành. Khi bộ rễ đủ vững chắc, sự phát triển sẽ đến rất nhanh.

Điều này rất giống với cuộc sống. Có những năm tháng chúng ta học tập, tích lũy kinh nghiệm, xây dựng các mối quan hệ và tạo dựng niềm tin. Những điều đó có thể chưa mang lại kết quả ngay lập tức. Nhưng chính chúng là bộ rễ cho những bước phát triển trong tương lai.

Tất nhiên, con đường tre của tôi cũng không phải lúc nào cũng thuận lợi. Có những dự án không thành công như mong đợi. Có những nỗ lực không được ghi nhận. Có những khác biệt về quan điểm, lợi ích và cách làm việc. Có những lúc tôi tự hỏi liệu mình có đang đi đúng hướng hay không?

Nhưng chính những trải nghiệm ấy khiến tôi hiểu tre sâu sắc hơn. Tre không chỉ là vẻ đẹp. Tre còn là sức bền. Muốn đi xa, phải biết kiên trì. Muốn tạo dựng niềm tin, phải giữ chữ tín. Muốn kết nối con người, phải bắt đầu từ sự chân thành.

Theo thời gian, tre không còn chỉ là công việc. Tre trở thành một phần trong cách tôi nhìn nhận cuộc sống. Nếu phải tóm tắt triết lý tre của mình bằng vài câu ngắn gọn, tôi sẽ nói:

Hãy mềm mại nhưng không yếu đuối.

Hãy thích nghi nhưng không đánh mất giá trị của mình.

Hãy xây dựng nền móng vững chắc ngay cả khi chưa ai nhìn thấy.

Và hãy luôn nhớ rằng chúng ta đi xa hơn khi biết kết nối và nâng đỡ lẫn nhau.

Từ những bài học đó, tôi bắt đầu nhìn rõ hơn con đường mà mình muốn theo đuổi. Tôi không chỉ muốn làm việc với tre như một sản phẩm hay một ngành kinh tế. Tôi muốn dùng tre như một cây cầu.

Một cây cầu giữa con người với con người.

Giữa Việt Nam và thế giới.

Giữa văn hóa và phát triển.

Giữa học thuật và thực tiễn.

Giữa con người và thiên nhiên.

Trong thời gian gần đây, tôi bắt đầu gọi hành trình ấy bằng một cái tên rất riêng: 水灵竹道, tức Thủy Linh Trúc Đạo hay Con đường tre của Thủy Linh.

水 (thủy) là nước — nhắc tôi sống mềm mại, biết thích nghi và biết dung chứa.

灵 (linh) vừa là tinh thần, vừa là sự linh hoạt — nhắc tôi lắng nghe trực giác, giữ sự trong sáng bên trong và luôn biết thích ứng trước những thay đổi của cuộc sống.

竹 (trúc) là tre — nhắc tôi về sự bền bỉ, khiêm nhường, chính trực và kết nối.

道 (đạo) là con đường — nhắc tôi rằng đây không phải là một mục tiêu ngắn hạn, mà là một hành trình sống.

Nhiều người nghĩ cái tên này có vẻ lớn lao. Nhưng với tôi, ý nghĩa của nó rất đơn giản. Đó không phải là một học thuyết. Không phải một tham vọng vĩ đại. Mà chỉ là cái tên tôi đặt cho con đường mình đang đi. Một con đường học hỏi từ tre. Sống cùng những giá trị mà tre dạy mình. Và dùng tre như một phương tiện để kết nối con người.

Tôi không biết tương lai sẽ đưa mình đến đâu. Có thể tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu và giảng dạy. Có thể tôi sẽ viết sách, chia sẻ những câu chuyện và bài học mà mình đã tích lũy trên hành trình đi qua nhiều nền văn hóa khác nhau. Có thể tôi sẽ trở thành một diễn giả, kết nối mọi người thông qua những câu chuyện về phát triển bền vững, hợp tác quốc tế và tinh thần của tre. Có thể tôi sẽ tổ chức các chương trình thực địa về tre, các dự án giáo dục, hay những sáng kiến kinh doanh dựa trên các giá trị sinh thái và cộng đồng mà tre đại diện. Có thể tôi sẽ tham gia nhiều hơn vào các hoạt động về môi trường, văn hóa, giáo dục và hợp tác quốc tế. Có thể hình thức sẽ thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời.

Nhưng tôi biết một điều chắc chắn. Dù con đường ấy dẫn tôi đến đâu, tre vẫn sẽ là một người bạn đồng hành quan trọng. Bởi điều quý giá nhất mà tre mang lại cho tôi không chỉ là một lĩnh vực công việc hay nghiên cứu. Tre giúp tôi hiểu bản thân mình hơn. Tre giúp tôi tin vào sức mạnh của sự kết nối. Và tre giúp tôi nhận ra rằng những điều bền vững nhất trong cuộc sống thường được xây dựng rất chậm, giống như bộ rễ của một bụi tre.

Có lẽ đó chính là câu chuyện của tôi với tre. Và cũng là con đường mà tôi muốn tiếp tục bước đi.